Πέμπτη, 17 Αυγούστου 2017

Πλάτων, ποιοι δυσφημούν τη φιλοσοφία;




Πλάτων


Τι είναι αληθινή φιλοσοφία;


§1

     Στον Πλάτωνα ανήκει κατ’ εξοχήν η τιμή να προσδιορίσει την έννοια της φιλοσοφίας με πολύ συγκεκριμένο τρόπο και εν τέλει καθοριστικό για τη διαχρονική αξία της ίδιας της φιλοσοφίας. Μεταξύ θρύλου και ιστορικής αφήγησης, πρώτος χρησιμοποίησε την έννοια του φιλοσόφου ο Πυθαγόρας. Όταν τον ρώτησε ο Λέων, ο τύραννος του Φιλούντος, για τη μέγιστη τέχνη του, ο Πυθαγόρας απάντησε πως δεν ξέρει καμιά άλλη τέχνη παρά πως ο ίδιος είναι φιλό-σοφος: υπάρχουν λίγοι άνθρωποι στη ζωή που διερευνούν με μεγάλη προσοχή τη φύση των πραγμάτων και περιφρονούν όλα εκείνα που επιδιώκουν οι άλλοι, όπως είναι η δόξα και το χρήμα. Πριν από τον Πλάτωνα προσέγγισε  για πρώτη φορά την έννοια του φιλοσόφου ο Ηράκλειτος, με βάση κείμενό του. Γράφει συγκεκριμένα:

«χρ ε µλα πολλν στορας φιλοσφους νδρας εναι=Είναι ανάγκη οι φίλοι της σοφίας να έχουν γνώση για πάρα πολλά πράγματα» (απ. 35).

Τετάρτη, 9 Αυγούστου 2017

M. Heidegger: προς δημιουργικό διάλογο με τον μαρξισμό





Martin Heidegger
1889-1976


Τι είναι κομμουνισμός;


§1

  Θα συζητήσουμε για τον κομμουνισμό. Ο κομμουνισμός και γενικότερα ο μαρξισμός έχουν μιλήσει, ανάμεσα στα άλλα, για την ανεστιότητα υπό τη μορφή της αποξένωσης του ανθρώπου. Η μαρξική έννοια της αποξένωσης, σύμφωνα με τον Χάιντεγκερ, έχει τις ρίζες της στο γεγονός ότι ο σύγχρονος άνθρωπος είναι ανέστιος, δεν έχει πατρίδα (Heidegger, GA 9, σ. 339). Ο σύγχρονος άνθρωπος είναι αυτός της πλανητικής εποχής, της εποχής δηλαδή που έχει διαμελίσει το Είναι του ανθρώπου και η οποία επιχειρεί να συγκολλήσει εκάστοτε τα κομμάτια αυτού του ανθρώπινου θρυμματισμού σε ένα τεχνικό-ζωικό όλο, με την τεχνικο-επιστημονική του περικύκλωση, επενδυμένη με ουκ ολίγη ηθικιστική-ανθρωπιστική συναισθηματοποίηση: ο άνθρωπος τελεί σε πλαισιοθέτηση (Gestell). Ο Χάιντεγκερ ορισμένως προσεγγίζει όλη τη μαρξιστική πραγματικότητα μέσα από την οπτική της ιστορίας του Είναι, αναγνωρίζοντας πως η αντίληψη του Μαρξ για την ιστορία είναι ανώτερη από κάθε άλλη ιστοριογραφική πρόσληψη της ιστορίας (ό.π., σ. 340). Γι' αυτό θεωρεί πως ένας διάλογος, δημιουργικός και παραγωγικός πάντοτε, είναι αναγκαίος όσο και εφικτός

«ούτε η Φαινομενολογία ούτε ο Υπαρξισμός φτάνουν σε εκείνη τη διάσταση, που καθιστά πρωτίστως δυνατό έναν δημιουργικό διάλογο με τον μαρξισμό» (ό.π., σ. 340).

Τρίτη, 1 Αυγούστου 2017

Nietzsche: από τον σκλάβο στον υπεράνθρωπο




Φρίντριχ Νίτσε
1844-1900

Ο υπεράνθρωπος:
μέτρο όλων των πραγμάτων


     §1. Σκλάβος και υπεράνθρωπος νοούνται ως δυο άκρως αντίθετοι τύποι του ανθρώπου, έτσι όπως έχουν διαμορφωθεί και συνεχίζουν να διαμορφώνονται ιστορικά και κοινωνικά-πολιτικά-πολιτισμικά.  Πρόκειται για μια αντίθεση, μπροστά στην οποία η αντίθεση των κοινωνικών τάξεων μοιάζει σαν όαση. Σύμφωνα με τον Νίτσε, σκλάβος ορίζεται εκείνος ο τύπος ανθρώπου, που ενεργεί και σκέφτεται ως μέλος ή μέρος μια ομάδας, μιας αγέλης, όπως λέει ο φιλόσοφος· ως τέτοιο μέρος παραδίδει την ατομικότητά του, το αυτεξούσιό του σε μια ξένη, εξωτερική αρχή ή πηγή, η οποία άγει και φέρει μια τέτοια ατομικότητα με βάση τις δικές της [=της αρχής δηλαδή] εντολές. Έτσι ο σκλάβος δεν είναι απλώς ο καταπιεσμένος οικονομικά κ.λπ., δηλαδή ο προλετάριος, αλλά και εκείνος ο αδύναμος/ανίκανος άνθρωπος που δομείται σε εξουσία και εξουσιάζει φαινομενικά τον οικονομικά, ας πούμε, αδύναμο, αλλά στην πράξη επιχειρεί, δια της εξουσίας, να αποδυναμώσει τον δυνατό/δυνατούς άνθρωπο/ανθρώπους. Από εδώ λοιπόν προκύπτει η αναγκαιότητα του υπερανθρώπου.

Σάββατο, 29 Ιουλίου 2017

Αρχαία Ελληνική Τραγωδία: μια νεωτερική οπτκή της



Η ΑΡΧΑΙΑ ΤΡΑΓΩΔΙΑ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑ
ΤΟΥ ΣΥΓΧΡΟΝΟΥ ΨΥΧΙΣΜΟΥ

του Στέφανου Ροζάνη

     Εξ' αρχής, θα ήθελα να τονίσω μια θεμελιώδη προϋπόθεση, το κύρος της οποίας δεν αφορά μόνο την ανάγνωση κάποιου ή κάποιων επεισοδίων που εισάγουν ευθέως το ζήτημα της ψυχικής διαταραχής, της παραφροσύνης ή της αυτοκτονίας στο σχέδιο και την προοπτική των αρχαίων τραγικών, αλλά και προπαντός συνολικά την ανάγνωση του αρχαίου δράματος, από τη σκοπιά της νεωτερικής οπτικής. Η προϋπόθεση αυτή έχει διατυπωθεί ευκρινώς από τον Jean Starobinski, και προτίθεμαι εδώ να συνοψίσω τα κατά την αντίληψη μου κυριότερα στοιχεία της, οιονεί προλογικού σημειώματος στο δικό μου ερμηνευτικό εγχείρημα.

Τετάρτη, 19 Ιουλίου 2017

Ortega y Gasset: ο μαζάνθρωπος χτες και σήμερα




Ορτέγκα  υ  Γκασσέτ
1883–1955



Ο μαζάνθρωπος εναντίον του δημιουργού

§1

Η έννοια του μαζανθρώπου έχει απασχολήσει τη φιλοσοφική σκέψη από τις πρώτες ακόμη εκ-δηλώσεις της, στο πλαίσιο της μακραίωνης ιστορικής της εξέλιξης. Ο Ηράκλειτος, για παράδειγμα, με πολλή ευστοχία μίλησε για τη μεγάλη μάζα των κοινών θνητών, που δεν καταλαβαίνουν τον καθολικό Λόγο και δεν έχουν συνείδηση του τι λέγουν και του τι πράττουν. Συμπεριφέρονται ως καθεύδοντες και μισούν θανάσιμα τους άριστους. Η έννοια του άριστου στον Ηράκλειτο όπως και σε όλη την προσωκρατική, πλατωνική, αριστοτελική και διαχρονικά ως τη σύγχρονη φιλοσοφία νοείται ποιοτικά και όχι ποσοτικά ή με κριτήρια υλικά, τουτέστι ταξικά. Η αντίληψη που ταυτίζει το άριστο ‒και τον άριστο‒ με τον οικονομικά ή πολιτικά ισχυρό και με τις παραφυάδες τους, κυρίαρχη κατά κόρον στις εποχές μας, είναι χυδαία και εκπορεύεται από κομματικές, πολιτικές, συντεχνιακές και παρόμοιες «συλλογικότητες» [=μειοψηφίες] μαζανθρώπων, ανίκανων δηλαδή καθ’ όλα αντιδημιουργικών όντων, σακάτηδων και εμπαθών κατά Νίτσε, που θέλουν να δομήσουν τη δική τους εξουσία και να εκμηδενίσουν καθετί ανώτερο και δημιουργικό: απαξιώνουν τις αυθεντικά ανώτερες αξίες, ενεργώντας όμως στο όνομά τους:

Κυριακή, 9 Ιουλίου 2017

Αριστοτέλης: Τι είναι ευδαιμονία;





Αριστοτέλης
384-322 π.Χ.


           Ο άνθρωπος είναι η ευδαιμονία του
                                                    

§1
Τι είναι ο άνθρωπος

Ο άνθρωπος αποτελεί για τον εαυτό του ένα αίνιγμα. Σχετικά με την ουσία του, ο Καντ έθεσε τα εξής ερωτήματα: Τι μπορώ να γνωρίζω; Τι οφείλω να πράττω; Τι μου επιτρέπεται να ελπίζω; Τι είναι ο άνθρωπος; Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, ο άνθρωπος αποτελείται από θνητό σώμα και αθάνατη ψυχή. Τα βασικά της τμήματα είναι: Λογιστικό [=νοητική δύναμη], Θυμοειδές [=συναισθήματα, πάθη, βούληση για τιμές-αξιώματα-εξουσία], Επιθυμητικό [=ορμές και ένστικτα]. Με βάση αυτό το τριμερές της ψυχής, οι άνθρωποι χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες: 1. όσοι αγαπούν τη σοφία – αντιστοιχία με το Λογιστικό· 2. όσοι αγαπούν τη δόξα – αντιστοιχία με το Θυμοειδές· 3. όσοι αγαπούν το χρήμα – αντιστοιχία με το  Επιθυμητικό. Πρόκειται για μια μεγαλοφυή σύλληψη του τύπου/της ουσίας του ανθρώπου, που παραμένει πάντα επίκαιρη και βρίσκεται πάνω από κάθε ταξικό καθορισμό του ανθρώπινου τύπου/της ανθρώπινης ουσίας: στην πρώτη περίπτωση λαμβάνεται υπόψη ο βαθμός ανάπτυξης της συνείδησης, ενώ στη δεύτερη κυριαρχούν, κατ’ απόλυτο τρόπο, εξωτερικοί-υλικοί-οικονομικοί όροι, που από μόνοι τους δεν  ανοίγουν στον άνθρωπο το δρόμο προς την ευτυχία παρά προς την κόλαση. Π.χ.  διαχρονικά  στρεβλές αντιλήψεις και αντίστοιχες θεσμικές πρακτικές περί σοσιαλισμού, δημοκρατίας και παρομοίων φαντασμάτων του σύγχρονου αντι-ευδαιμονικού κόσμου. Σε όλες αυτές τις θεσμίσεις του ανθρώπου, με μόνο κριτήριο το ταξικό ή ωμά υλικο-οικονομικό, απουσιάζει η καλλιέργεια της συνείδησης, δηλαδή η ενεργός δράση της φιλοσοφικής παιδείας, και παράγονται μόνο πολιτικά- και όχι μόνο- τέρατα. Και μάλιστα τέτοιου είδους διεστραμμένα τέρατα, στο πεδίο της πολιτικής ή στη σφαίρα της οικονομίας, της διανόησης, της θεσμισμένης εκπαίδευσης, του χειραγωγούμενου πολιτισμού κ.λπ., ώστε να αποδίδουν το τερατοειδές, το δυσαρμονικό, το ανεστραμμένο, το διεστραμμένο στοιχείο σε όλους τους άλλους, εκτός από τον ίδιο τον εαυτό τους.

Δευτέρα, 3 Ιουλίου 2017

Hegel: Φαινομενολογία του πνεύματος (12)




Γκέοργκ Χέγκελ
1770-1831


Η βακχική παραζάλη της ζωής


     §1. Ο λόγος είναι περί της αλήθειας του αληθούς. Έχει το αληθές αλήθεια; Για τη δογματική, αντιδιαλεκτική θεώρηση των πραγμάτων κάτι τέτοιο θεωρείται μέγα «ανοσιούργημα»· διότι, αν δεν θεωρούνταν «ανοσιούργημα», θα έπρεπε να αυτοκαταργηθεί το πραγματικό ανοσιούργημα: η ίδια η δογματική, αντιδιαλεκτική θεώρηση. Όσο υπάρχουν άνθρωποι όμως, ο εν λόγω δογματισμός θα ζει και θα κατευθύνει, εν μέρει ή εν πολλοίς, τα πράγματα της ζωής, καθώς τα τελευταία συνιστούν για τον οποιοδήποτε τρόπο σκέψης, σχηματικό ή διαλεκτικό, την πρώτη, ανεπεξέργαστη ύλη και ως εκ τούτου χρειάζονται βαθύτερες, σε κάθε στάδιο επεξεργασίας, αναλύσεις. Σχετικά επομένως με την εγελιανή θεώρηση των πραγμάτων, η αλήθεια του αληθούς είναι σύμφυτη με την πραγματικότητα και ο διαλεκτικός λόγος καλείται να ανακαλύψει αυτή την αλήθεια, που είναι και δική του αλήθεια: εάν συμπεριφερθούμε έλλογα στην πραγματικότητα, σημειώνει ο Χέγκελ στη φιλοσοφία της ιστορίας, θα συμπεριφερθεί κι αυτή έλλογα σε μας.